микрозаймы

19 augustus 2008

Uniek psalter na 500 jaar terug in Zwolle

Categorie: Boeken & Tijdschriften.    7.369 keer gelezen.

Het Historisch Centrum Overijssel heeft onlangs een uniek Zwols middeleeuws handschrift kunnen aankopen met steun van de Gemeente Zwolle en Waanders; uitgevers, drukkers en boekverkopers.

Sarijs_3-Folio 022b.jpgFoto: HCO
Gehistoriseerd initiaal met koning David uit het psalter

Het handschrift is een psalter, dat rond 1470 in Zwolle gemaakt moet zijn. De verluchtingen en de tekstuele eigenschappen maken duidelijk dat het handschrift tot de zogenaamde Sarijs-groep behoort. Van de ongeveer 80 nog bekende Sarijs-handschriften is dit het enige psalter. De overige Sarijs-handschriften zijn getijdenboeken. Het psalter bevat een proloog met de betekenis van de psalmteksten, de psalmteksten zelf in de Middelnederlandse vertaling van Johannes Scutken en een aantal cantica (gezangen) en de heiligenlitanie. Het handschrift is zaterdag 23 augustus van 13:00 – 17:00 uur voor het publiek te zien bij het Historisch Centrum Overijssel. Ook de andere 3 handschriften zijn dan te bekijken.

Achtergrondinformatie over het psalter en de andere Sarijshandschriften die het HCO in haar bezit heeft:
De Sarijs-handschriften is een groep teksten die tussen 1475 en 1500 naar alle waarschijnlijkheid in Zwolle gemaakt zijn, of in elk geval door schilders die aan het Fraterhuis in Zwolle verbonden waren, verlucht zijn. Waarschijnlijk hebben leerlingen van de Latijnse school die naast het Fraterhuis gehuisvest waren, de handschriften afgeschreven. De Sarijs-handschriften bevatten uitsluitend religieuze teksten. Vrijwel allemaal zijn ze gemaakt in opdracht van leken. Deze particulieren gebruikten de handschriften als steun en wegwijzer bij hun devote oefeningen. Ze zijn geschreven in de volkstaal, het Middelnederlands. Verreweg de meeste Sarijs-handschriften zijn getijdenboeken, al dan niet gecombineerd met één of meer losse gebeden. Van de ca. 80 – 90 handschriften die nu nog van de Sarijs-groep bekend zijn, is het psalter, dat nu door het HCO verworven is, de enige. Alle andere handschriften zijn getijdenboeken, of gebedenboeken. Het HCO heeft 4 Sarijs-handschriften in haar collectie. Drie getijdenboeken, waarvan 1 in bruikleen van de Overijsselse bibliotheekdienst en nu, dankzij de steun van de Gemeente Zwolle en de firma Waanders ook het psalter.

Het handschrift dat op de veiling Van Stockem in Den Haag is aangekocht, behoort tot de zogenaamde Sarijs-groep, zo genoemd naar een fictieve heilige die in verreweg de meeste handschriften die tot deze groep behoren, in de heiligenkalender voorkomt.
Het betreffende handschrift heeft weliswaar geen heiligenkalender, maar op grond van de decoratie kan het zonder twijfel tot de groep worden toegeschreven. Dat geldt zowel voor de gehistoriseerde initiaal met de voorstelling van koning David als voor de geschilderde marginale decoratie op verschillende bladen. Typerend zijn onder andere het kleurgebruik, met helderblauwe, oranje en zachtroze tinten, de gekrulde acanthusbladeren, de ‘halve’ engeltjes op een wolk boven en onder in de marge. De decoratie sluit ook nauw aan bij de andere Sarijs-handschriften (één compleet en één op losse bladen) in de collectie van het HCO. Bijzonder is echter dat dit handschrift geen gebeden- of getijdenboek is, zoals alle andere Sarijs-handschriften, maar een psalter: een boek dat de tekst van de 150 psalmen bevat (vandaar ook de afbeelding van koning David, die in de Middeleeuwen werd gezien als de auteur van de psalmen) Het is het enige mij bekende psalter in deze groep.

Waarom slechts 1 psalter?
Een psalter, dat de tekst van de 150 psalmen en meestal een aantal cantica en de litanie bevat, was vanaf het begin van het christendom het gebedenboek bij uitstek, zowel voor geestelijken als voor leken. Het was onderdeel van het brevier, het koorgebed van de priesters of monniken, maar kon ook los worden gebruikt. De verspreiding van het psalter onder met name leken was echter geenszins zo groot als die van het getijdenboek. Met name in de vroege Middeleeuwen, toen er nog geen sprake was van steden en hun bemiddelde en redelijk ontwikkelde burgers, was het bezit van zoiets kostbaars als een boek voorbehouden aan de adellijke en geestelijke elite.

Met de opkomst van het getijdenboek, waarin veel psalmteksten in een bepaalde context gezet waren en dus makkelijker konden worden geduid, werd de rol van het psalter steeds minder belangrijk. In de 15e eeuw werden ook lekenbrevieren (boeken waaruit de getijden gebeden konden worden) in de volkstaal vervaardigd, waarschijnlijk voor begijnen en zusters van het gemene leven. Een psalter in de volkstaal kan dus een component zijn van een lekenbrevier.

Dat er zo weinig psalters in de volkstaal bekend zijn, is dus niet verwonderlijk. Het psalter was weliswaar vanaf de vroege Middeleeuwen een van de meest gelezen teksten, zowel door geestelijken als door leken. Maar met de opkomst van het getijdenboek, vanaf het einde van de veertiende eeuw, verloor het psalter aan betekenis. In het getijdenboek komen ook veel psalmteksten voor, die daar in een bepaalde context waren gezet en aldus makkelijker te duiden waren, zeker voor theologisch niet-onderlegde leken, de doelgroep bij uitstek.

Na 500 jaar is het handschrift is terug in Zwolle!
Dat de Sarijs-handschriften gelokaliseerd zijn in Zwolle, is de uitkomst van een onderzoek dat zowel productie- als consumptie-aspecten in overweging heeft genomen. Aan de productiekant vereist het bestaan van een zo grote, coherente groep handschriften het bestaan van een zeer omvangrijk atelier waarin zowel geoefende als (veel) minder geoefende kopiisten en verluchters (die de geschilderde decoratie aanbrachten) werkzaam waren. Op grond van de grote overeenkomst met de decoratie in de zogenaamde Zwolse bijbel, een zesdelige bijbel geschreven en verlucht in het fraterhuis te Zwolle, moesten de Sarijs-handschriften wel in of zeer nabij dat atelier zijn ontstaan. Op grond van bepaalde kenmerken van de Sarijs-handschriften (een groot aantal schrijffouten die in vrijwel alle handschriften voorkomen, het al genoemde verschil in kwaliteit van schrift en decoratie in de handschriften onderling) en de ontdekking van een rekeningenboek van het zogenoemde Domus Parva, een huis dat eigendom was van de Zwolse fraters en waarin scholieren van de Latijnse school waren gehuisvest onder de hoede van deze fraters, werd de conclusie getrokken dat het overgrote deel van de Sarijs-handschriften is geproduceerd in samenwerking met deze scholieren. Uit de posten in het rekeningenboek bleek dat een groot aantal scholieren soms bij herhaling grotere en kleinere bedragen kregen voor bemoeienis met boekproductie, hetzij voor schrijven, binden of decoreren van handschriften. In 1488 was er zelfs een voorraad van boeken in het Domus Parva, waaronder maar liefst 40 getijdenboeken. Dat de fraters het zich konden veroorloven een zo grote voorraad van toch kostbare boeken in huis te hebben, kan verklaard worden door het feit dat Zwolle een belangrijke handelsstad was, met een zekere reputatie op boekengebied. Mensen wisten waar ze terecht konden voor handschriften, in het bijzonder getijdenboeken. Dat niet alle handschriften op voorraad zijn gemaakt, blijkt wel uit het hierna genoemde Thabor-handschrift, dat in opdracht van een begunstigster van het klooster werd vervaardigd voor een nicht van haar. Ook zeer kostbaar uitgevoerde handschriften zullen niet op voorraad zijn gemaakt, evenmin als het psalter, waar gezien het kleine aantal aanzienlijk minder vraag naar was.

Hoeveel Sarijs-handschriften in het laatste kwart van de 15de eeuw zijn geproduceerd, niet duidelijk. Wanneer er er van uit gaan dat van alle geproduceerde handschriften ongeveer eenderde bewaard is gebleven, dan kunnen we stellen dat er een kleine 250 handschriften geproduceerd moeten zijn in Zwolle, waar de Sarijs-handschriften gelokaliseerd moeten worden. Dat het scriptiorium en atelier waar de Sarijs-hss. geproduceerd werden zeer bekend moet zijn geweest, blijkt wel uit het feit dat een getijdenboek dat in het klooster Thabor werd geschreven en van penwerk voorzien, vervolgens naar Zwolle werd verscheept waar de geschilderde decoratie moest worden toegevoegd

Inhoud
De tekst is in het Middelnederlands. Het is de psalmenvertaling van Johannes Scutken, een bewoner van het klooster Windesheim, dat tot de Moderne Devotie behoorde.

1r rubr.: Dit is die bedudinghe vanden psalmen
inc.: Die sanc der psalmen hilighet dat lichaem Het verciert die siele …

22r Begin eigenlijke psalter
inc.: Salich is die man die niet afgegaen en is inden raet der geenre die van gode sijn gekiert …
221v expl.: … alle gheeste louet den heren Glorie Hier is die psalter uit

221v rubr.: Dit sijnt die cantica
inc.: Ic sal di belien here …

236v Begin van de litanie

Versieringen
In gebedenboeken zijn in principe dezelfde decoratiemiddelen gebruikt als in de getijdenboeken om de structuur van de teksten te verduidelijken. Over het algemeen zijn de versieringen in de gebedenboeken echter eenvoudiger dan in de getijdenboeken. Voor wat de illustraties betreft is het hs dus ‘weinig spectaculair’ te noemen. Maar juist haar zeldzaamheid is van groot belang. Een uitzondering is de gehistoriseerde initiaal aan het begin van het psalter.

De psalmen zijn ingedeeld naar de weekdagen. De eerste psalm die werd gelezen op een bepaalde dag is gemarkeerd door een dentelle-initiaal van 6 tot 9 regels hoog. De psalmen die op één dag gelezen moeten worden ,zijn bovendien verdeeld over de verschillende gebedsuren, waarbij de psalm die gelezen moest worden tijdens de vespers extra aandacht krijgt door het gebruik van blauwe penwerkinitialen van 3 tot 6 regels hoog. Alle andere psalmen, maar ook de hymnen en cantica, beginnen met blauwe of rode initialen van 2 regels hoog. Aan het begin van nieuwe zinnen binnen alle teksten staan blauwe of rode versalen.

De litanie begint met een blauwe initiaal, 2 rr. hoog.
In de litanie zelf afwisselend blauwe en rode versalen S en A.

Penwerk: initialen van 3 tot 6 rr. hoog; letters zijn blauw, met rood of bruinroze penwerk.

Geschilderde decoratie aan begin grotere tekstdelen:
a. dentelle-initialen van 6-9 rr. hoog.
b. randdecoratie:

– type 3d (zie proefschrift). Krullende penneranken waaraan gouden klimopblaadjes. Aan de ranken trilhaartjes. Halverwege de sneekantmarge is een karbonkel geplaatst.
– type 3e. Soms zijn de marges gevuld met alleen penneranken, soms met een combinatie van rechte en krullende penneranken en acanthusbladeren. In de krullen van de ranken zijn geschilderde ornamenten aangebracht (vierbladige bloemen, knoflookbollen, aardbeien); aan de rechte ranken zijn gouden ornamenten bevestigd. Trilhaartjes aan de ranken. Halverwege de sneekantmarge is vaak een karbonkel aangebracht, soms een bloemetje.

Geschilderde decoratie aan begin hoofdtekst (psalmen):
a. Gehistorieerde initiaal S, 9 rr. hoog. Letter is blauw, wit gehoogd, veld is goud. In oog, tegen gouden achtergrond, David in gebed.
b. Randdecoratie type 8a. Halffiguren van engelen rechtsboven en –beneden houden ranken met acanthusbladeren vast. Gebruikte kleuren: blauw, groen, oranje, roze.

Materiële informatie
Het formaat van het hs = ca. 15 X 10 X 5 cm. Het oorspronkelijke boekje moet groter geweest zijn. Het bijsnijden is waarschijnlijk in de 19e eeuw gebeurd, toen het boekje herbonden is.

De schutbladen zijn van papier. Het achterschutblad laat een deel van een watermerk van een 19e eeuws Van Gelder papier zien. De band lijkt 17e of 18e eeuws, maar is waarschijnlijk in de 19e eeuw nagemaakt. Het is gebonden in bruin (geiten)leer om houten borden, blind gestempeld. Op rug goedstempeling: ANTIQUETE. Messing muiters op voorplat, messing sluithaken, bevestigd op leren riemen die onder het leer van het achterplat vastzitten.

Sloten zijn met moderne messing spijkertjes aan de platten bevestigd. De sloten zelf lijken 16e eeuws.

Het boekblok is van zeer fijn kalfs(?)perkament, hoewel in die tijd ook van kleine (huis)dieren zeer fijn perkament gemaakt werd.
(i)+ ii + 243 + (i) bladen; 1-248 (1-191; n.b. 42 2x gefolieerd), 258+1 na 6 (192-200), 266 (201-206), 2710 (207-216), 276 (217-222), 2810 (223-232), 296 (233-238), 304+1 na 4 (239-243).

In de rug zijn als overlijmstroken stukken handschrift gebruikt, zgn. membra disjecta.

Het handschrift is door de tijd meerdere malen herbonden, de laatste keer zelfs in de 20ste eeuw. Dit is te zien aan het nog witte katoenen naaigaren.

Door het hele boekblok heen zijn in het scharnieren van de katerns bijzonder kleine aantekeningen, zgn ‘representanten’ geschreven met ijzergallusinkt. De tekst loopt door de vouw heen naar de spiegelzijde van de bladen. Dit zijn aantekeningen van de rubricator, zeg maar een soort werkinstructie.

Geen katernsignaturen of custoden (meer) zichtbaar. Moderne foliëring, twee systemen: 1x met pen, middenboven op rectobladen, 1x met potlood, rechtsboven op rectobladen. Het eerste systeem telt vanaf het eerste beschreven blad, het tweede vanaf het eerste perkamenten blad. Hier is het eerste systeem aangehouden.

Gelinieerd met bruine inkt. Prikgaatjes zijn op sommige folia nog aanwezig, geprikt per regel, voor de een-na-onderste regel dubbele prik naar buiten. Prikken hebben de vorm van sneetjes.

Eén hand, littera textualis.

Rood gehoogde hoofdletters aan begin van zinnen in antifonen en collecta (en gebeden).

Versalen, blauw en rood, aan begin van nieuwe zinnen in psalmen, hymnen, cantica en de litanie.
Initialen, 2 rr. hoog, blauw of rood. aan begin van nieuwe psalmen, cantica, collecta en de litanie.

Penwerkinitialen, 3-6 rr. hoog, blauw, aan begin van de eerste psalmen voor de vespers op de weekdagen.

Dentelle-initialen, 6-9 rr. hoog, aan begin van de eerste psalmen, ingedeeld per dag.

Eén gehistorieerde initiaal, 9 rr. hoog, aan begin van de eerste psalm. Voorstelling = koning David.

Vorige eigenaars: 1. Her. Stercken 1658; 2. J. Smit, ’s-Gravenhage. In een cursief schrift (17de-eeuws?) staat op de versozijde van het tweede perkamenten schutblad voorin: Lidt Swijgt en verdraecht / Soo weet nimant wat ghij jaecht.

Bron: Historisch Centrum Overijssel – 19 augustus 2008

Reageren »

• • •

Geen reacties »

Nog geen reacties.

Voeg een reactie toe

*
Voer het hiernaast afgebeelde woord in. Klik op de afbeelding om het woord af te luisteren.
Anti-spam image